Prometeusz

Prometeusz - grecki bóg, złodziej ognia i miłośnik ludzkości - to postać z mitologii greckiej, symbolizuje buntownika, który poświęcił się dla dobra ludzi. Ukazanie go w sztuce stwarza możliwość szerokiej interpretacji w sztuce surrealistycznej. 

 

Według mitologii, Prometeusz był synem tytana Japeta i okeanidy. Brat Atlasa, Epimeteusza i Menojtiosa, ojciec Deukaliona

 

Historia Prometeusza jest niezwykła. Według jednej z wersji wersji historii stworzenia, na świecie zajmowanym wyłącznie przez bogów, rośliny i zwierzęta, Zeus powierzył Prometeuszowi i jego bratu, Epimeteuszowi zadanie wypełnienia Ziemi żywymi stworzeniami. Zeus chciał, aby wyposażyli swoje stworzenia w talenty, które zapewnią im przetrwanie w świecie, w którym się znaleźli. Prometeusz ulepił człowieka z gliny, symbolizującej ciało oraz własnych łez - będących symbolem uczuć. Ożywił go dzięki iskrom z rydwanu boga słońca, Heliosa. Tak stworzona postać była jednak słaba i bezbronna, nie posiadała żadnych boskich przymiotów. Chcąc wzmocnić stworzonego przez siebie człowieka, Prometeusz wykradł ogień z siedziby Zeusa. Dzięki temu nieporadni dotąd ludzie mogli się ogrzać, przegonić dzikie zwierzęta czy przyrządzić posiłki. Prometeusz cierpliwie uczył ich, jak przetapiać  metale, kuć zbroje czy budować domy. Pozycja ludzi dzięki temu bardzo się wzmocniła, co wzbudziło gniew innych bogów. Zeus, w akcie zemsty, nakazał stworzyć Pandorę, której inni bogowie nadali same wspaniałe cechy - Hefajstos urodę, Afrodyta urok, Hermes dobry charakter, a Atena nauczyłają kobiecych umiejętności. Bogowie dali Pandorze piękne szaty oraz tajemniczą puszkę, stanowiącą jej posag, której nie mogła otwierać. Tak stworzona kobieta zeszła na ziemię i próbowała przekonać do siebie Prometeusza, jednak ten wyczuł podstęp. Jednak jego brat, Epimeteusz, pojął Pandorę za żonę. Po ślubie postanowili zajrzeć do otrzymanej od bogów puszki. Kiedy tylko uchylili jej wieko, na świat wyleciały wszystkie nieszczęścia, w tym choroby i śmierć. Kiedy Prometeusz dowiedział się o tym, postanowił złagodzić gniew Zeusa. Zaproponował, że od tej pory ludzie będą składać bogowi ofiary. Nie chcąc jednak zbyt bardzo obciążać stworzonego przez siebie człowieka, Prometeusz również uciekł się do podstępu. Kiedy Zeus to odkrył, rozgniewał się i kazał ukarać Prometeusza, poprzez przykucie do skały Kaukazu. Orzeł codziennie wyrywał mu wątrobę, która za każdym razem odrastała. Jego cierpienie było zapłatą za miłość, jaką obdarzył człowieka.

Prometeusz, 2014

W kontekście malarstwa surrealistycznego, Prometeusz zyskuje dodatkowe, nieoczywiste znaczenia, ponieważ surrealiści byli zainteresowani badaniem podświadomości, snów, lęków i pragnień. Postać Prometeusza, który symbolizuje zarówno bunt, jak i cierpienie w imię wyższych celów, idealnie wpisuje się w surrealistyczne próby odkrywania ukrytych mechanizmów ludzkiej psychiki oraz relacji człowieka z otaczającym światem i wszechświatem.

Malarze surrealiści przedstawiali Prometeusza w różny sposób i w różnych kontekstach. Jednym z przykładów zobrazowania tej postaci może być prezentowanie buntu przeciw normom i zasadom, sprzeciwu wobec ograniczeń. Prometeusz występuje tu jako symbol walki jednostki o wyzwolenie z ograniczeń. Innym kontekstem jest sam ogień, który Prometeusz podarował ludziom. Jest to symbol wiedzy i oświecenia, pozwalający przebić przez mroki. Może być też symbolem niekończącego się cyklu cierpienia duchowego i psychicznego oraz odradzania, co wpasowuje się w bliski surrealizmowi temat transcendencji.

W pracach Mariusza Lewandowskiego, polskiego malarza surrealisty, możemy znaleźć nawiązania do tego mitu. W kolekcji jego obrazów znalazły się również dwa, będące bezpośrednim zobrazowaniem tej postaci - pochodzący z 2014 obraz zatytułowany “Prometeusz” oraz namalowany w 2016 “Prometeusz II”. Oba namalowane farbami olejnymi na płótnie.

 

Prometeusz II, 2016 - zobacz tutaj!

 

Na  obrazie “Prometeusz II” widać sylwetkę widzianą od tyłu, która niesie płonącą pochodnię. Postać idzie w kierunku grupy zamazanych sylwetek w oddali. Postać jest naga, jej ciało oświetlone jest ciepłym, złotym światłem wydobywającym się z mroku, co nadaje kompozycji niezwykłą intensywność. Scena jest pełna dramatyzmu, a światło ognia dominuje obraz. Rozprasza ciemność wokół postaci i nadaje atmosferze tajemniczość. Grupa ludzi w tle wydaje się przytłumiona, niemal niewyraźna w porównaniu z silnie oświetloną postacią z pochodnią. Może to symbolizować ludzkość, która oczekuje na światło wiedzy lub nadziei, które niesie Prometeusz.